Trąbka Eustachiusza – co to jest, gdzie się znajduje i dlaczego ma tak duże znaczenie dla słuchu?

Ucho zatkało Ci się podczas lotu samolotem, jazdy w górach albo nawet podczas przeziębienia? Po przełknięciu śliny nagle pojawiło się charakterystyczne „kliknięcie” i wszystko wróciło do normy? Za tym mechanizmem stoi trąbka Eustachiusza – niewielki przewód łączący ucho środkowe z nosogardłem.

Nie jest to jednak, jak czasem sugerują określenia „trąbka w uchu” czy „trąbka do ucha”, przewód znajdujący się w zewnętrznej części ucha. Jej przebieg jest znacznie ciekawszy. Trąbka słuchowa zaczyna się przy jamie bębenkowej, biegnie w stronę nosogardła i działa jak krótko otwierający się zawór. Reguluje ciśnienie, pomaga usuwać wydzielinę i chroni ucho środkowe przed tym, co mogłoby dostać się do niego od strony nosogardła.

Co to jest trąbka Eustachiusza i gdzie dokładnie się znajduje?

Trąbka Eustachiusza, nazywana również trąbką słuchową lub gardłowo-bębenkową, to przewód łączący jamę bębenkową ucha środkowego z nosogardłem. To właśnie ona tworzy anatomiczne połączenie ucha z gardłem – choć dokładniej należałoby powiedzieć: połączenie ucha środkowego z górną częścią gardła znajdującą się za jamą nosową.

Jeśli więc zastanawiasz się, jaki przewód łączy jamę bębenkową z gardłem, odpowiedzią jest trąbka słuchowa Eustachiusza. Spotkasz też określenie „trąbka Eustachego”, ale w terminologii medycznej używa się nazw „trąbka Eustachiusza”, „trąbka słuchowa” i „trąbka gardłowo-bębenkowa”.

Jej budowę można podzielić na kilka części:

• ujście bębenkowe – znajduje się w przedniej ścianie jamy bębenkowej,
• część kostna – przebiega w kości skroniowej i jest bardziej sztywna,
• cieśń – stanowi odcinek połączeniowy,
• część chrzęstna – odpowiada za aktywne otwieranie i zamykanie przewodu,
• ujście trąbki słuchowej od strony gardła – znajduje się na bocznej ścianie nosogardła, w okolicy wału trąbkowego.

U osoby dorosłej długość trąbki Eustachiusza podaje się często jako około 36 mm, przy szerokości około 2–3 mm. Pomiary zależą jednak od metody badania. Przegląd badań obrazowych wskazuje na długość około 43 mm u dorosłych, podczas gdy u dzieci w średnim wieku 5 lat było to około 38 mm.

To rozróżnienie jest ważne również wtedy, gdy pojawia się problem ze słuchem. Odczucie zatkania czy pogorszenie słyszenia nie musi mieć źródła w przewodzie słuchowym zewnętrznym. Przyczyna może leżeć głębiej – między innymi w uchu środkowym lub jego wentylacji.

Długotrwałe problemy z wentylacją ucha środkowego wymagają dokładnej oceny, zwłaszcza gdy dolegliwości nawracają. Jednym ze schorzeń dotyczących tej części ucha jest perlak ucha – przeczytaj, czym jest, jakie daje objawy i dlaczego wymaga diagnostyki laryngologicznej.

Jak działa trąbka słuchowa i kiedy się otwiera?

Trąbka słuchowa przez większość czasu pozostaje zamknięta, a otwiera się na krótko głównie podczas połykania, ziewania i niektórych ruchów żuchwy. Dzięki temu do ucha środkowego może dostać się powietrze potrzebne do wyrównania ciśnienia po obu stronach błony bębenkowej.

To dzieje się częściej, niż możesz przypuszczać. Według danych fizjologiczne otwieranie trąbki może następować średnio około 1,4 raza na minutę, a pojedyncze otwarcie trwa około 0,4 sekundy. Zwykle w ogóle tego nie zauważasz.

Mechanizm uruchamia się między innymi:

• podczas przełykania śliny i pokarmu,
• przy ziewaniu,
• podczas określonych ruchów żuchwy,
• w sytuacjach, gdy organizm wyrównuje różnicę ciśnień między uchem środkowym a otoczeniem.

Za aktywne rozwieranie trąbki odpowiada przede wszystkim mięsień napinacz podniebienia miękkiego. W mechanizmie uczestniczy też mięsień dźwigacz podniebienia miękkiego, który wpływa na geometrię części chrzęstnej. Trąbka działa więc bardziej jak ruchomy zawór niż zwykła rurka.

Dobrze czujesz ten mechanizm podczas lotu samolotem. Ciśnienie otoczenia może zmienić się szybciej niż ciśnienie w jamie bębenkowej. Błona bębenkowa zostaje wtedy poddana różnicy ciśnień, co może powodować uczucie pełności lub zatkania. Przełknięcie albo ziewnięcie otwiera trąbkę i pomaga przywrócić równowagę ciśnień.

Jeśli uczucie zatkania nie mija albo towarzyszy mu zauważalne pogorszenie słyszenia, sam opis objawów nie wystarczy do ustalenia przyczyny. Badanie słuchu pozwala sprawdzić, czy rzeczywiście doszło do zmiany słyszenia i jaki ma ona charakter. W Omnifon taka diagnostyka może być punktem wyjścia do dalszej oceny problemu.

Zmiany ciśnienia podczas podróży mocno angażują trąbkę Eustachiusza, a po infekcji ucha mogą budzić dodatkowe obawy. Sprawdź, kiedy lot samolotem po zapaleniu ucha jest możliwy i na jakie objawy zwrócić uwagę przed podróżą.

Jakie funkcje pełni trąbka Eustachiusza?

Trąbka Eustachiusza pełni trzy główne funkcje: wyrównuje ciśnienie i wentyluje ucho środkowe, uczestniczy w jego oczyszczaniu oraz chroni je przed materiałem przedostającym się z nosogardła. Sprowadzanie jej działania wyłącznie do „odtykania uszu” pomija więc sporą część jej fizjologii.

Jej podstawowe zadania obejmują:

• wyrównywanie ciśnienia – pomaga utrzymać podobne ciśnienie po obu stronach błony bębenkowej,
• wentylację ucha środkowego – okresowe otwieranie umożliwia wymianę powietrza,
• oczyszczanie – nabłonek rzęskowy wraz ze śluzem przesuwa wydzielinę w kierunku nosogardła,
• ochronę – zamknięta trąbka ogranicza cofanie się wydzielin i drobnoustrojów z nosogardła oraz nadmierne przenoszenie zmian ciśnienia i własnego głosu do jamy bębenkowej.

Szczególnie ciekawa jest funkcja oczyszczająca. Wydzielina nie spływa po prostu „w dół” pod wpływem grawitacji. Transport zapewniają między innymi rzęski nabłonka, które przesuwają śluz w stronę nosogardła. Badania histologiczne pokazują też, że większość gruczołów podśluzówkowych trąbki skupia się bliżej nosogardła – w jej części gardłowej i środkowej.

Prawidłowa funkcja trąbki słuchowej wymaga zatem dwóch pozornie przeciwnych rzeczy. Przewód musi skutecznie otwierać się wtedy, gdy jest potrzebny, a jednocześnie pozostawać szczelnie zamknięty w spoczynku.

Gdy ten mechanizm zawodzi, mogą zmienić się warunki panujące w uchu środkowym. Jeśli pojawia się ubytek słuchu, jego źródła nie da się jednak określić wyłącznie na podstawie uczucia zatkania. W Omnifon można wykonać badania pozwalające ocenić słyszenie i ustalić, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka.

Czym różnią się trąbki Eustachiusza u dziecka i osoby dorosłej?

U dzieci trąbki słuchowe są przeciętnie krótsze i przebiegają bardziej poziomo niż u dorosłych, a ich anatomia zmienia się wraz ze wzrostem. Nie oznacza to jednak, że właśnie te dwie cechy samodzielnie wyjaśniają częstsze problemy z uchem środkowym u najmłodszych. Znaczenie mają też dojrzewanie mięśni, odporność śluzówkowa, infekcje, tkanka adenoidalna i indywidualna anatomia.

Dobrze pokazują to pomiary wykonane metodą CT. Badanie obejmowało 54 uszu dzieci z wysiękowym zapaleniem ucha środkowego, 50 uszu dzieci bez tego schorzenia oraz 90 uszu dorosłych.

Zaobserwowano między innymi:

• u zdrowych dzieci średni kąt wynosił około 19,9–20,0°,
• u dzieci z wysiękowym zapaleniem ucha środkowego było to około 20,4–21,2°,
• u dorosłych kąt wynosił około 27,3°,
• długość u zdrowych dzieci wynosiła około 37,5–38,0 mm, a u dorosłych około 42,5–42,9 mm.

Co ciekawe, w tym badaniu długość i kąt nie różniły istotnie dzieci z wysiękowym zapaleniem ucha środkowego od zdrowych dzieci. To ważna wskazówka: zdanie „dzieci częściej chorują, bo mają krótką i poziomą trąbkę” jest zbyt dużym uproszczeniem.

Zmiany zachodzą dość szybko. W badaniu Takasaki wartości kąta mieściły się w zakresie obserwowanym u dorosłych u wszystkich badanych dzieci starszych niż około 7,5–7,7 roku. Inne dane wskazują również na stopniowy wzrost objętości trąbki – z około 62 mm³ w dzieciństwie do 111 mm³ w dorosłości.

Anatomia ucha dziecka nadal dojrzewa, dlatego nawracające problemy z uszami wymagają szerszej oceny niż samo spojrzenie na budowę trąbki. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w których rodzic obserwuje słabsze reagowanie na dźwięki, częste proszenie o powtórzenie lub trudności z rozumieniem mowy. W takim przypadku badanie słuchu daje konkretne informacje o tym, jak dziecko słyszy, zamiast opierać ocenę wyłącznie na obserwacji zachowania.

Trąbka Eustachiusza jest związana z uchem środkowym, dlatego zapalenie ucha zewnętrznego dotyczy innej części narządu słuchu. Jeśli chcesz poznać różnice i dostępne metody leczenia zapalenia ucha zewnętrznego, sprawdź nasz osobny poradnik.

Co się dzieje, gdy trąbka Eustachiusza nie działa prawidłowo?

Dysfunkcja trąbki Eustachiusza może zaburzyć wentylację i regulację ciśnienia w uchu środkowym, powodując między innymi uczucie zatkania, pełności, trzaski lub zmianę słyszenia. Objawy same w sobie nie pozwalają jednak stwierdzić, że ich przyczyną jest właśnie trąbka słuchowa.

Najczęściej mówi się o dysfunkcji obturacyjnej, gdy trąbka nie otwiera się wystarczająco skutecznie. Istnieje też problem odwrotny – trąbka ziejąca, która pozostaje nadmiernie otwarta. Mechanizmy są więc przeciwne, choć część odczuć pacjenta może być podobna.

Sygnałami skłaniającymi do sprawdzenia ucha i słuchu mogą być:

• utrzymujące się uczucie zatkania lub pełności ucha,
• trzaski i pstrykanie,
• ból albo dyskomfort nasilający się przy zmianach ciśnienia,
• przejściowe lub utrzymujące się pogorszenie słyszenia,
• szumy uszne.

Problem nie jest marginalny. W analizie NHANES obejmującej 5620 dorosłych oszacowano częstość dysfunkcji trąbki Eustachiusza wśród dorosłych w USA na 4,6%, co autorzy przełożyli na około 11 milionów osób.

Jeżeli zmiana słyszenia utrzymuje się, pierwszym krokiem może być jego obiektywna ocena. W Omnifon badanie słuchu pomaga określić charakter ewentualnego niedosłuchu, a wyniki można następnie odnieść do objawów i dalszych zaleceń specjalisty.

Szczególnej uwagi wymagają nagła utrata słuchu, uporczywy ból, wyciek z ucha, silne zawroty głowy, wysoka gorączka, objawy neurologiczne lub dolegliwości po urazie – takie sytuacje wymagają oceny medycznej. Także jednostronne i przewlekłe objawy u osoby dorosłej są wskazaniem do oceny laryngologicznej ucha środkowego oraz nosogardła.

Jeśli natomiast od pewnego czasu gorzej rozumiesz rozmowy, częściej zwiększasz głośność telewizora albo masz wrażenie, że jedno z uszu słyszy inaczej, możesz zacząć od sprawdzenia słuchu. Omnifon prowadzi badanie słuchu w Warszawie, które pozwala ocenić rzeczywisty poziom słyszenia i zdecydować, czy potrzebne są kolejne kroki diagnostyczne.

Źródła

1. NCBI Bookshelf / StatPearls – Physiology, Eustachian Tube Function – 2023
   https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK532284/?report=printable
2. Takasaki et al. – Measurement of Angle and Length of the Eustachian Tube on CT – 2007
   https://onlinelibrary.wiley.com/doi/pdfdirect/10.1097/MLG.0b013e318058a09f
3. Smith et al. – Imaging of the Eustachian tube and its function: a systematic review – 2016
   https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4877436/
4. Ishijima et al. – Functional Anatomy of Levator Veli Palatini and Tensor Veli Palatini – 2002
   https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/000348940211100609
5. Berger – Eustachian tube submucosal glands in normal and pathological temporal bones – 2007
   https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/4CFBBA9DCFB3E099BACA9414132F1345/S002221510012540Xa.pdf/eustachian-tube-submucosal-glands-in-normal-and-pathological-temporal-bones.pdf
6. Shan et al. – Prevalence of Eustachian Tube Dysfunction in Adults in the United States – 2019
   https://jamanetwork.com/journals/jamaotolaryngology/fullarticle/2740679
7. Tucci et al. – Clinical Consensus Statement: Balloon Dilation of the Eustachian Tube – 2019
   https://aao-hnsfjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1177/0194599819848423